1) De titel van het werk: Het gehele Nieuwe Testament
2) Het bevat de evangelien van Mattheus, Markus, Lukas en Johannes en de handelingen van de apostelen
3) Een gedeelte in het latijn dat zegt dat het gaat om het Nieuwe Testament van Jesus Christus de Heere.
4) Een element dat vermeldt: Uit de koninklijke bibliotheek
5) een `printermark`
6) griekse woorden die de dativus vormen van goede, machtige en speerdragende koning.
7) de drukplaats, weergegeven in het latijn: Parijs
8) de naam van de drukker, Dit element is opgebouwd uit de naam van de drukker: Robertus Stephanus. Het vermeldt dat deze man een koninklijk drukker was en drukte met koninklijke lettertypen.
9) Het drukjaar: 1550.

Laat ik eens een eerste aanzet geven. Welke verschillende elementen zie ik op deze titelpagina? Als eerste dat de tekst bestaat uit Griekse en Latijnse woorden. Verder dat er een afbeelding op staat, wat een slang kan voorstellen. Het jaartal is 1550. Bovenaan staat in het Grieks ongeveer: Het Nieuwe laatste (uitgegeven, vernieuwde) gehele evangelie, met daaronder de 4 evangelien, die wij ook in onze Bijbel hebben. Daaronder de Handelingen der apostelen. Dan komt de Latijnse tekst, en daar ik geen Latijn gehad heb, laat ik dit over aan iemand anders.

Het opschrift is 'Het gehele Nieuwe Testament'.
Er wordt heel uitgebreid ingezoomd op de Evangelieën. Die worden allemaal apart opgesomd, in kleine letter. Ook de Handelingen der Apostelen worden genoemd. Wat opvalt is dat de brieven van Paulus, de algemene zendbrieven en Openbaring niet genoemd worden.

Verder vraag ik me af wat het 8C139 is. Is dit een toevoeging in uit het archief of origineel?
Dan zou dit een nieuw element kunnen zijn.

De gehele boodschap van het Nieuwe testament
Volgens Mattheüs
Volgens Markus
Volgens Lukas
Volgens Johannes
Handelingen van de apostelen

Nieuw Testament van Jeus Christus D.N. (?)
Uit de koninklijke bibliotheek

....(zie 1b)...
???
Uit het ambt van typograaf Robert Stephanis, van de hovaardei van de koning en koningin

1550


De indeling is dus:
-Inhoud
-Titel
-Plaats
-geadresseerde
- ???
-Schrijver
-Datum

"De gehele boodschap van het Nieuwe Testamens
Aangaande Mattheüs
Aangaande Markus
Aangaande Lukas
Aangaande Johannis
Handelingen van de Apostelen
Nieuw Testament van Jezus Christus DC
Uit de koninklijke bibliotheek
Voor de .... speerdrager
???
Door het ambt van typograaf Robert Stephanis van de koning, in koninklijke lettertype?
1550

Het voorblad begint met een Grieks gedeelte, waarin de inhoud van het, volgens Stephanus, gehele Nieuwe Testament wordt weergegeven. Ik vroeg mij af of er nog andere woorden voor "Nieuwe Testament" in het Grieks zijn.
Opvallend (voor die tijd = 1550) is dat het afwisselend met hoofdletters en kleine letters wordt geschreven.

Een mogelijke verklaring voor het Griekse begin en het vervolg in het Latijn is dat de brontekst in het Grieks is geschreven, maar dit boek in het Latijn en dat men wellicht toch een bepaalde 'link' wilde leggen tussen deze versie en de brontekst.

Het Latijnse gedeelte lijkt met zijn eigen titel te beginnen.
T.o.v. de Griekse titel beweert de Latijnse titel niet dat dit boek het gehele Nieuwe Testament bevat. Wel voegt zij toe dat het hier gaat om het Testament van "Jezus Christus Onze Heer" (D.N. = Dominus Noster).
De notie "ex bibliotheca regia" staat m.i. op een aparte plaats. Waarom staat zij niet bij "lutetiae" = Parijs, de plaats waar deze koninklijke bibliotheek zich bevindt?

1. Het Nieuwe Testament
2. Evangeliën
a. volgens Mattheüs
b. volgens Markus
c. volgens Lukas
d. volgens Johannes
3. Uit de koninklijke bibliotheek
4. afbeelding
5. Aan de goede, machtige en speerdragende koning
6. Uit de werkplaats van Robertus Stephanus, koninklijke typograaf, met de koninklijke lettertypen
7. ...

Jullie zijn er wel zo ongeveer uit. Het is ook een kwestie van hoe je telt natuurlijk. Belangrijker misschien is de hiërarchie van de elementen, en ook daar komen jullie gezamenlijk een heel eind. Belangrijk is 1. de tweedeling Grieks/Latijn en 2. de onderverdeling in het Grieks zelf: eerst de titel van het hele werk, dan een getrapte onderverdeling.
In een paar nieuwe draadjes stel ik nog een paar vervolgvragen...

Dit Nieuwe Testament is gemaakt in opdracht van de koning. Misschien daarom de datief. En dit houdt verband met het plaatje. En met het tweede element.

http://library.dts.edu/Pages/TL/Special/sc_bibles.shtml
The collation of manuscripts for this edition was done by Robert's son Henri, who, with others of his family, was an outstanding figure of the Renaissance. The text relied heavily upon the Complutensian Polyglot which is indicated by the symbol α΄. This Testament is known as the Editio Regia because the beautiful Greek font, designed by Claude Garamond, was commissioned and paid for by the king of France. The authoritative text that resulted from the manuscript collation laid the foundation for the textus receptus.

Ik heb het idee dat dit gedeelte niet voor niks in het Grieks staan. Ik denk dan ook dat ze verband houden met het bovenstaande, Griekse gedeelte. Wat dit verband precies inhoudt, daar ben ik nog niet over uit.
De dativus lijkt mij, zoals Wijnand al zei, gebruikt om aan te geven dat het 'aan de ... koning' is gericht. Ik kan me op dit moment geen andere koning bedenken, die hier wordt bedoeld, dan de op dat moment regerende Franse koning.

Ik ben ook van mening dat deze woorden in de dativus staan omdat deze Evangeliën aan de koning aangeboden danwel aan de koning opgedragen zijn. Het is namelijk een dativus als bepaling en wel de bepaling van de belanghebbende persoon. Als iets aan een bepaalde persoon gericht is, dan wordt dat in de dativus weergegeven. De hele woordgroep staat in de dativus, omdat de drie adjectieva moeten congrueren met het substantivum.

"Christelijke encyclopedie" Onder redactie van: Prof. Dr. F. W. Grosheide & Prof. DR. G. P. van Itterzon - Redactie secreatris: Mr. W. E. Steunenberg - Deel VI - Saadja-Zwolle - J. H. Kook N.V. Kampen 1961

"Stephanus, Robertus, Estienn, * 1503 te Parijs, gestorven 7 sept. 1559 Geneve, is de belangrijkste vertegenwoordiger van het geslacht der S., die als uitgevers werkzaam zijn geweest. S. volgde zijn vader Henry ( ca. 1460-1520), die verschillende geschrtiften van -> Faber Stapulensis publiceerde. In 1526 begon S., na zijn huwelijk met een dochter van Josse Badius, zelfstandig de uitgeverij te beoefenen. In 1539 kreeg hij de benoeming als koninklijk drukker voor Hebr. en Lat., waarbij in 1540 ook kwma die voor Gr. Tegelijk was hij zelf een geleerde. Vooral voor de uitgaven van Bijbels heeft S. zich verdienstelijk gemaakt, aangankelijk in het Lat., daarna ook in de oorspronkelijke talen. Van het Gr. N.T. (1546) is de uitgave van 1550 bekend, omdat zij de grondslag leverde voor de textus receptus, en die van 1551, omdat daarin de thans gebruikelijke versindeling voor het eerst werd opgenomen. In nov. 1550 is S. naar Geneve verhuisd, waar hij zich voegde bij de Ger. Kerk. Daar heeft hij o.a. geschriften van Calvijn, Viret en Beza gepubliceerd, ook de Fr. Bijbelvertaling van Beza (1556). Zijn zoon Henri (1528-'98) zette te Geneve de uitgeverij voort; zijn bekendste werk is de Thesaurus lunguae Graecae (5 vol., 1572) Lit.: E. Armstrong, Robert Estienne Royal Printer, Cambridge 1954,"

"Christelijke encyclopedie" Onder redactie van: Prof. Dr. F. W. Grosheide & Prof. DR. G. P. van Itterzon - Redactie secreatris: Mr. W. E. Steunenberg - Deel VI - Saadja-Zwolle - J. H. Kook N.V. Kampen 1961

"Stephanus, Robertus, Estienn, * 1503 te Parijs, gestorven 7 sept. 1559 Geneve, is de belangrijkste vertegenwoordiger van het geslacht der S., die als uitgevers werkzaam zijn geweest. S. volgde zijn vader Henry ( ca. 1460-1520), die verschillende geschrtiften van -> Faber Stapulensis publiceerde. In 1526 begon S., na zijn huwelijk met een dochter van Josse Badius, zelfstandig de uitgeverij te beoefenen. In 1539 kreeg hij de benoeming als koninklijk drukker voor Hebr. en Lat., waarbij in 1540 ook kwma die voor Gr. Tegelijk was hij zelf een geleerde. Vooral voor de uitgaven van Bijbels heeft S. zich verdienstelijk gemaakt, aangankelijk in het Lat., daarna ook in de oorspronkelijke talen. Van het Gr. N.T. (1546) is de uitgave van 1550 bekend, omdat zij de grondslag leverde voor de textus receptus, en die van 1551, omdat daarin de thans gebruikelijke versindeling voor het eerst werd opgenomen. In nov. 1550 is S. naar Geneve verhuisd, waar hij zich voegde bij de Ger. Kerk. Daar heeft hij o.a. geschriften van Calvijn, Viret en Beza gepubliceerd, ook de Fr. Bijbelvertaling van Beza (1556). Zijn zoon Henri (1528-'98) zette te Geneve de uitgeverij voort; zijn bekendste werk is de Thesaurus lunguae Graecae (5 vol., 1572) Lit.: E. Armstrong, Robert Estienne Royal Printer, Cambridge 1954,"

De naam van de typograaf is Robertus Stephanus. Op wikipedia staat zijn eigenlijke naam: Robert Estienne. [url]http://en.wikipedia.org/wiki/Robert_Estienne[url]

Estienne (Paris and Geneva): The Latinised form of Estienne is Stephanus. The press was founded in the early sixteenth-century by Henri the elder, whose career was relatively undistinguished, but his son Robert was one of the great scholar printers of the sixteenth-century. Like Aldus he gathered together an academy of scholars from across Europe, and like Aldus he was involved with the printing of Greek. The King of France, Francis I, came up with the idea of demonstrating France's intellectual and technical pre-eminence by printing from rare Greek manuscripts in the royal library in a specially commissioned type face called the Grec du Roi. Robert Estienne was chosen to be Royal printer in Greek, and he printed no less than eight books in the series. His undoing was his interest in biblical criticism. He applied his knowledge of Greek and Hebrew to an edition of the New Testament in Latin, and printed the bible in Hebrew, before printing a Greek New Testament in 1550. He aroused the wroth of the orthodox Catholic censors at the Sorbonne, who suspected him of Protestant sympathies, and he was forced to flee to Geneva, a hotbed of Protestantism. The Greek New Testament which he printed there in 1551 was the first bible divided into chapter and verse. His brother Charles printed a few further books in Paris.

The standard bibliography of the Estiennes, 'Annales de l'imprimerie des Estienne', is by Renouard. There is a biography of Robert Estienne in English by Elizabeth Armstrong. There is also an excellent catalogue by Fred Schreiber.

http://www.paralos.co.uk/help.htm

Heeft het "koninklijke lettertype" niet iets te maken met de taal waarin het geschreven is? Wellicht werd de Griekse taal toen een hoge status (lees: koninklijke status) toegekend.

Robertus Stephanus leefde van 1503 - 1559. 'Koninklijke lettertypen' heeft waarschijnlijk te maken met het feit dat het werk aan de koning opgedragen is. Ook benadrukt deze uitdrukking dat het werk van grote waarde is. Het is een werk met koninklijke lettertypen, dus iets wat we zeker niet maarzo naar de prullenmand kunnen verwijzen.

Volgens mijn informatie is er hier sprake van regiis typis, omdat de koning Claude Garamond opdracht had gegeven een nieuw Grieks lettertype te ontwerpen. Hiervoor heeft de koning moeten betalen. Zie ook: http://library.dts.edu/Pages/TL/Special/sc_bibles.shtml.

Zou je hier kunnen denken aan de koperen slang uit Numeri 21 die door Christus wordt gebruikt in Johannes 3.

21. Robert Estienne. France. Working period: 1525-1559. The Estienne family is probably the most important of the sixteenth- century printers of Paris. Robert was born in 1503, and is probably more generally known as a Greek, Latin, and Hebrew scholar than as a printer. He published a beautiful Latin Bible in 1532 and in 1552 he printed the New Testament in French. His mark is a serpent on a rod intertwined with an olive branch, which has allusions to the rods of Moses and Aaron mentioned in the Book of Exodus.

http://www.hds.harvard.edu/news/article_archive/windows.html

Het is opmerkelijk dat een afbeelding naar aanleiding van het Oude Testament gedrukt is op de titelpagina van het Nieuwe Testament. Hieruit kunnen we voorzichtig concluderen dat er een nauwe relatie tussen het Oude en het Nieuwe Testament gezien werd. De Evangeliën die in dit Nieuwe Testament beschreven staan gaan over Jezus Christus. Door deze afbeelding kunnen we concluderen dat Robert Estienne Deze Jezus Christus waarschijnlijk zag als de Messias Die in het Oude Testament reeds lang beloofd was. Zo ging het woord over Christus in vervulling: 'Ik ben de Alfa en de Omega, het Begin en het Einde, (...) Die is, en Die was, en Die komen zal (...).'

Goed gezien. Het is wel van belang te bedenken dat zulke drukkersmerken niet voor één enkel boek gebruikt werden, maar voor meerdere. Ze fungeerden als een soort logo. Er hoeft dus geen betekenisverband met het boek zelf te bestaan. Overigens is dit niet de olijfboom, maar de basilisk, het teken dat Estienne voor de Griekse boeken gebruikte.

Ik neem aan dat dit gewoon bijschrift of opschrift boven 'éaggelion' is, met de betekenis: "alles van het nieuwe verbond". Een aanduiding van het evangelie.

Ik heb geprobeerd te oncijferen wat er staat. Allen het eerste teken is moeilijk. Het zou een b, een 8, of een naar binnen getrokken 9 kunnen zijn, maar ik ben geen paleograaf. Het is wel een interessant. Waarom staat het er. Ik zou denken aan een praktische functie binnen een bibliotheek. Ik zou ook geen andere functie kunnen bedenken. Misschien vind ik het nog.

Ik neem aan dat dit een toevoeging is uit het archief. Aan het handschrift kun je zien dat de code op de titelpagina geschreven is, terwijl de andere letters van de titelpagina gedrukt zijn. Dit wordt bevestigd door het feit dat we sommige delen van de code nauwelijks kunnen ontcijferen. Ook het feit dat de code rechts bovenaan in de hoek geplaatst is doet ons temeer denken aan een latere toevoeging van het archief om het archief op orde te houden. Inhoudelijk heeft de code dan geen betekenis.

De betekenis heb ik beprobeerd te geven bij plaatje 4, nml.: 'alles van het nieuwe verbond.' Het woord 'apanta' lijkt mij in neutrum meervoud, nom. of acc. en tys kainys diathykys is een complement bij apanta in de genitivus. Ik denk dat deze uitdrukking gebruikt wordt als een theologiche waardering van het euggelion.
(Ik zie trouwens dat ik iets verkeerd doe. Ik moet eigenlijk Grieks typen en zal dat voortaan doen.)

Het verschil met de Latijnse titel is dat hier 'Jezus Christus de Heere' niet met zoveel woorden wordt genoemd. De inhoud van deze woorden wordt wel geïmpliceerd in de titel 'het hele Nieuwe Testament', omdat 'testament' hier zoveel betekent als 'verbond'. Dit slaat dan terug op het nieuwe verbond in Christus.
Een ander verschil is dat 'apanta' niet in de Latijnse titel wordt genoemd. Het is natuurlijk ook de vraag of dit woord een toegevoegde waarde heeft. Als we zeggen 'het Nieuwe Testament' dan bedoelen we daar normaliter het hele NT mee.

What?